'Ik had geld nodig voor mijn zieke moeder'

Een kwart van alle vastzittende drugskoeriers is vrouw. Ter vergelijking: van alle gevangenen is 7 procent van het vrouwelijk geslacht. Het vervoeren van een beetje drugs valt dan ook nauwelijks crimineel te noemen. Bolletjessliksters worden gedreven door schulden en toekomstdromen.

De uitzichtloosheid van bolletjessliksters

'Ik doe dit nóóit weer,' zegt Vanessa (23) uit de grond van haar hart. Het huilen staat haar nader dan het lachen. 'Met kerst en oud en nieuw zat ik hier helemaal alleen, en toen mijn moeder me tijdens een telefoongesprek vertelde dat m'n oom was overleden, kon ik niks doen.' De Antilliaanse moeder van twee jongetjes van vier en vijf jaar, een hoofd vol vlechtjes, zit al meer dan vijf maanden vast in Nederland, eerst in een speciale gevangenis voor drugskoeriers in Zeist en sinds enkele maanden in het detentiecentrum in Noorderzand, een voormalige jeugdgevangenis in Heerhugowaard. Ze diept haar agenda op uit de zak van haar regenjas die ze ondanks het mooie weer draagt. Op elke dag staat hoeveel dagen ze nog te gaan heeft. 'Vandaag nog twee weken. Het gaat zó langzaam.' Ze wijst op twee foto's voorin van haar vriend. 'Door de telefoon praat hij gewoon met me, maar ik ben doodsbang wat er gebeurt als ik thuiskom.'

Vanessa wilde in Nederland een opleiding tot kinderverzorgster gaan volgen, een vervolg op haar opleiding in Curaçao. Maar ze had geen werk, en dus geen geld om haar Nederlandse opleiding te bekostigen. Een Colombiaanse man die ze op straat ontmoette, zei dat ze geld van hem kon lenen. Toen ze een dag voor haar vertrek bij hem thuiskwam, wees hij op een tafel vol bolletjes. 'Daar kun je je geld mee verdienen,' zei hij. Ze durfde niet te weigeren, want hij dreigde haar dood te schieten. Dus slikte ze zestig langwerpige zwarte bolletjes, elk zo groot als een paranoot, samen goed voor een pond cocaïne. 'Het was heel pijnlijk en ik had steeds het gevoel dat ik moest overgeven.' De volgende dag bracht de Colombiaan haar naar het vliegveld. Haar ogen waren niet bloeddoorlopen en haar tong niet grijs, dus ze kwam zonder problemen door de Antilliaanse controle. In Nederland had ze minder geluk.

Alle slikkers die worden gepakt gaan eerst naar de Evertskliniek in Bloemendaal, totdat ze hun bolletjes zijn kwijtgeraakt op 'de troon', een wc waaraan een apparaat is bevestigd dat de ontlasting van de bolletjes scheidt, zodat de inhoud van de bolletjes kan worden onderzocht. Bij de meeste slikkers duurt het wel een week voordat ze alle bolletjes kwijt zijn, omdat ze een flinke dosis immonium hebben geslikt om de stoelgang stil te leggen. 'Bij mij bleef het maar bloeden,' vertelt Vanessa. Ze klaagt over het strenge regime: 'Alleen als je naar de wc moest en tijdens de recreatieuurtjes mocht je van je cel. Ik had een kamer-genote die de hele dag zat te huilen. Ze wilde zichzelf 't liefst doodmaken met het televisiesnoer, maar in de cellen hangen camera's die je in de gaten houden.'

Na een paar dagen belde ze haar moeder met de telefoonkaart die alle gevangenen krijgen. 'Die vroeg enthousiast: "Hoe gaat het?" Toen moest ik vertellen dat ik in de gevangenis zat. Ze moest huilen, maar was ook boos dat ik haar niks verteld had van mijn contacten met de Colombiaan. Mijn vader woont in Nederland. Toen ik hem belde om te vertellen wat er gebeurd was, zei hij dat hij me niet meer wilde zien. Als ik vrijkom, moet ik van hem meteen terug naar Curaçao. Ik weet niet hoe het nu verder moet. Thuis ben ik bang voor mijn moeder en mijn vriend, die mij met onze kinderen naar Nederland zou volgen; in Nederland ben ik bang voor mijn vader en durf ik m'n tante niet meer onder ogen te komen, die me op Schiphol stond op te wachten en alles voor me geregeld had.'

Vanessa is een van de bijna 2200 drugskoeriers die in 2002 in Nederland werden aangehouden. Meer dan de helft is Antilliaans, al dan niet gevestigd in Nederland. Een groot deel is onder de dertig jaar. De Haarlemse advocate Linda van der Stam (42) kan hun verhalen dromen. Zij is een van de circa negentig pro-Deo-advocaten die de koeriers bij toerbeurt bijstaan. De afgelopen anderhalf jaar verdedigde ze er circa 120. Een kwart van hen is vrouw. 'Alle verhalen zijn in grote lijnen hetzelfde. Op de Antillen is weinig werk, iedereen heeft kinderen en schulden. De mannen hebben geld nodig omdat zij bijvoorbeeld een geleende auto in de prak hebben gereden, de vrouwen om een zieke moeder of hun kinderen te onderhouden, voor wie zij meestal in hun eentje verantwoordelijk zijn omdat hun man hen in de steek gelaten heeft. Daarom zijn zij meestal ook meer in paniek als ze net zijn aangehouden. Het gaat er vaak dramatisch aan toe als ik ze voor het eerst bezoek. Dit zijn geen criminelen, maar mensen die lijden onder totale uitzichtloosheid. Het straffen van deze mensen heeft weinig zin zolang de oorzaak van de problemen blijft bestaan. Er moeten werkgelegenheid en sociale voorzieningen op de Antillen komen en de drugsbazen en producenten van bolletjes moeten worden aangepakt.'

Van der Stam heeft met de ene koerier meer te doen dan met de andere. 'Ik vond het moeilijk te zien dat een Antilliaanse vrouw samen met haar baby, die nog borstvoeding kreeg, werd opgesloten. Haar was voorgehouden dat ze geld kon verdienen om spulletjes voor haar kindje te kopen. Ik kan me voorstellen dat ze die verleiding niet kon weerstaan. Dat is iets anders dan voor de dertigste keer horen dat iemand gevraagd is een pak melk of zeep naar Nederland te brengen. Dat geloven ze toch zelf niet?' De Afrikaanse vrouwen die ze verdedigt, wonen vaak in een Europees land zonder verblijfsvergunning. Soms zijn ze de prostitutie ingelokt en worden ze geronseld om drugs te vervoeren in ruil voor een vergunning of paspoort. 'Een van hen werd gechanteerd met afgeschoren schaamhaar: daarmee zouden voodoorituelen worden gedaan als ze geen bolletjes zou slikken.'

Op het vervoeren van een kilo harddrugs staat over het algemeen twaalf maanden cel. 'Persoonlijke omstandigheden kunnen tot strafvermindering leiden, maar alleen als die te bewijzen zijn, bijvoorbeeld openstaande rekeningen van een kind dat is geopereerd. Voor dreiging met een pistool, zoals in het geval van Vanessa, is de rechter niet gevoelig, omdat ik dat niet kan bewijzen.'

De Antilliaanse Maria (20), alleenstaand moeder van een zoontje van een jaar, weet nog niet wat voor straf haar boven het hoofd hangt. Zij werd een maand geleden op Schiphol gepakt, en zit nog in de kliniek in Bloemendaal waar bolletjesslikkers heen gaan tot ze 'schoon' zijn. Ze blijft daar wat langer dan gebruikelijk omdat ze er een schoonmaakbaantje kon krijgen waardoor ze niet hele dagen op cel hoeft te zitten en een zakcentje verdient. Dat geeft ze vooral uit aan extra telefoonkaarten.

Maria werkte op Curaçao in een casino, maar toen ze twee dagen afwezig was in verband met de begrafenis van haar opa, werd ze ontslagen. 'Nieuw werk vinden was moeilijk, en ik had geld nodig om mijn huur te betalen en voor mijn zieke moeder te zorgen,' vertelt ze schuchter. 'Mijn buurman wist dat ik in geldnood zat en bracht mij in contact met een jongen in de buurt die bolletjesslikkers ronselt. Het was de bedoeling dat ik 600 gram zou slikken. Daar zou ik 9000 euro mee verdienen. Maar ik kreeg de bolletjes nauwelijks weg, dus toen de jongen even weg was, heb ik het merendeel tussen mijn bagage gestopt. Toen hij terugkwam, heb ik er nog een paar geslikt om geen argwaan te wekken. Ik was doodsbang, want ik had gelezen dat je als er een bolletje in je lichaam zou knappen, acuut dood zou gaan. Omdat een groot deel van de bolletjes in mijn koffer zat, was ik ervan overtuigd dat ik gesnapt zou worden, maar ik kon niet meer terug, want de jongen had al een ticket voor me gekocht. Bij de Nederlandse douane hebben ze m'n koffer opengemaakt en een paar bolletjes gevonden. Ik heb meteen gezegd dat ik ook had geslikt, en ben met een paar anderen in een busje naar Bloemendaal gebracht.'

Haar zoontje is bij een vriendin. 'Ik vind het heel erg dat ik hem nu een hele tijd niet kan zien. Mijn moeder was boos toen ik haar de eerste keer belde, maar nu niet meer. Ik ben alles voor haar. Ze begrijpt dat ik het gedaan heb om haar te helpen. Als ik vrijkom, ga ik alleen terug naar de Antillen om mijn kind en mijn moeder op te halen, want hier zijn veel meer opleidingsmogelijkheden en banen. Mijn opleiding tot bejaardenverzorgster wil ik hier afmaken. Ik wil ook teruggaan om het geld dat ik kon verdienen met bolletjes slikken, op te halen. De afspraak was dat ik als ik gesnapt zou worden, toch de helft van dat geld zou krijgen.'

Zodra de sliksters hun bolletjes kwijt zijn, verhuizen ze naar een van de speciale detentiecentra voor drugskoeriers in Zeist, waar vijf- tot zevenhonderd drugskoeriers worden opgevangen: de mannen met z'n tweeën per cel, de vrouwen maximaal met z'n vieren. Tot voor kort deelden ze soms zelfs een slaapzaal met z'n achten. Daarmee wijken deze centra overigens af van gewone gevangenissen, waar het gezamenlijk opsluiten van gevangenen nauwelijks voorkomt.

In het detentiecentrum zijn wel recreatiemogelijkheden, maar er is geen arbeid. Als de koeriers langer dan een halfjaar moeten zitten, worden ze na verloop van tijd meestal overgeplaatst naar een gewone gevangenis met een eigen cel en de mogelijkheid een beroep te doen op maatschappelijk werk en reclassering. Vrouwen die langer moeten zitten en die zich in Zeist netjes hebben gedragen, komen in aanmerking voor een plekje in de gevangenis voor vrouwelijke drugskoeriers in Noorderzand, een voormalige jeugdgevangenis in Heerhugowaard met 72 plaatsen. Hier hebben zij meer vertier dan in Zeist. 'Mannen zijn over het algemeen agressiever. Zij zouden allang een gat hebben geslagen in de spaanplaatwandjes hier,' verklaart Jantien Leegwater, een van de twee leidinggevenden van Noorderzand, de voorrangsbehandeling voor vrouwen. 's Morgens of 's middags werken ze vier uur, elke dag een andere klus. Vandaag staat het inpakken van sorbodoekjes en sponzen op het programma. De vrouwen lijken het gezellig te hebben samen. Een kakofonie van vooral Papiamento en Spaans stijgt op in de ruimte. De rest van de dag mogen ze zelf weten wat ze doen: in de bieb lezen of spelletjes doen, sporten in de fitnessruimte, tafeltennissen of tv kijken in een van de huiskamers, volleyballen of zonnen op de binnenplaats. 'We hebben net viooltjes geplant,' vertelt Jantien Leegwater. 'Vooral de Poolse vrouwen vonden dat prachtig.'

Met het zakgeld en de arbeidsverdiensten, in totaal 15,20 euro per week, kunnen de vrouwen telefoonkaarten en snoep kopen, of ingrediënten om mee te kokkerellen als ze genoeg hebben van de dagelijkse magnetronmaaltijd. Op hun minuscule kamertjes voor twee met stapelbed, kast, wasbak en wc komen de meesten zo min mogelijk. 'Als om halftien de deur op slot gaat, gaat mijn hart kapot,' zegt Vanessa. In tegenstelling tot de anderen ligt zij overdag veel op haar bed, om te kunnen huilen zonder pottenkijkers en niet aan haar hoofd gezeurd te worden. 'Ik praat met niemand over wat er gebeurd is, want ik ben bang dat het wordt doorverteld.'

De namen van de bolletjessliksters zijn om redenen van privacy gefingeerd.

Aanpak van drugskoeriers

2001 Op Schiphol worden 1200 drugskoeriers aangehouden, een verdubbeling ten opzichte van het jaar ervoor. Een groot aantal van hen wordt door gebrek aan capaciteit meteen weer vrijgelaten.

Februari 2002 De Tweede Kamer neemt een noodwet aan, aanvankelijk voor een jaar, die opsluiting van koeriers in speciale gevangenissen mogelijk maakt. Leegstaande panden worden daarvoor in sneltrein-vaart aangepast. Er komt een medische voorziening in Bloemendaal (alleen bolletjesslikkers) en speciale detentiecentra in Zeist, Roermond (alleen mannen) en Heerhugowaard (veroordeelde vrouwen). Dat leidt tot 1200 extra plaatsen. Drugskoeriers worden in tegenstelling tot andere gevangenen met meerderen op een cel vastgehouden.

April 2002 Vliegmaatschappijen op de Antillen en in Nederland gaan passagiers voor hun vlucht controleren. Zij moeten o.a. antwoord kunnen geven op de vraag waar ze hun ticket hebben gekocht, hoe duur dat ticket was en wat hun verblijfplaats in Nederland of op de Antillen zal zijn. Bloeddoorlopen ogen, een grijze tong en een naar ontlasting stinkende adem zijn verder aanwijzingen dat iemand bolletjes heeft geslikt. Tot eind 2002 worden bijna 1500 reizigers richting Antillen geweigerd van wie vermoed werd dat ze drugs gaan halen, en ruim 5800 passagiers van de Antillen richting Nederland. De laatsten kunnen door een scan – eerst in een ziekenhuis tegen betaling, vanaf februari 2003 met een bodyscan >>

op het vliegveld – hun onschuld bewijzen, Nederlandse passagiers hebben die mogelijkheid niet omdat ze (nog) geen drugs bij zich dragen.

Oktober 2002 Passagiers met een negatief reisadvies krijgen het geld van hun ticket niet meer terug. Omdat ook de speciale detentiecentra de grote aanvoer van drugskoeriers niet aankunnen, worden kleinere koeriers, met name bolletjesslikkers, met een dagvaarding binnen een week teruggezonden naar hun land van herkomst. Als ze terugkeren naar Nederland, worden ze alsnog bij de kraag gegrepen.

Januari 2003 Schiphol krijgt een eigen rechtbank waar koeriers worden berecht. Daardoor krijgt de rechtbank Haarlem weer ruimte voor andere zaken.

Maart 2003 De noodwet wordt met twee jaar verlengd, zodat het tot 2005 mogelijk blijft koeriers in speciale detentiecentra op te sluiten.

April 2003 Schiphol krijgt een speciaal cellencomplex voor drugskoeriers.

Tot juni 2003 In de eerste helft van dit jaar worden zo'n tweehonderd koeriers per maand gearresteerd. Door de toegenomen controle neemt het percentage bolletjesslikkers onder de koeriers af van 40 naar 25 procent.

Bronnen: Arend de Korte, directeur van de speciale detentiecentra in Bloemendaal, Schiphol en Heerhugowaard, het ministerie van Justitie en het openbaar ministerie Haarlem

Door Frieda Pruim / 01 juni 2003 / ()

5 artikelen
  • Opzij aanbieding: 'Neelie'

    18 april 2014

    Ontvang de biografie van 'Neelie' als eerste en zonder bezorgkosten thuis.

  • Vrouwen betere schoolleiders dan mannen

    17 april 2014

    Vrouwen zijn betere schoolleiders dan mannen, dat blijkt uit het jaarlijkse onderwijsverslag van de Onderwijsinspectie. Bijna veertig procent van de vrouwen scoort bovengemiddeld goed. Bij mannen heeft ruim twintig procent dezelfde score.

  • Neelie, jaloersmakend authentiek

    17 april 2014

    Deze maand verschijnt het boek Neelie. Brave meisjes schrijven zelden geschiedenis waarin familie, vriend, vijand en Neelie Kroes zelf vertellen over het leven van ’s lands succesvolste vrouw. Speciaal voor Opzij licht de schrijfster van het boek, historicus Alies Pegtel, Kroes’ emancipatoire ontwikkeling uit. Gevolgd door een voorpublicatie uit het boek.

  • Een beetje stress is goed voor je

    17 april 2014

    Weer tot middernacht doorgewerkt om met stoom uit je oren de deadline te halen? Helemaal niet zo erg. Een beetje stressen is gezond. En maakt nog sociaal ook.

  • ‘Joods zijn stond voor oorlog en ellende’

    17 april 2014

    Natascha van Weezel (27) is ze de kleindochter van vier holocaust overlevenden. Vorig jaar rondde ze de filmacademie in Amsterdam af. In haar documentaire staat haar zoektocht naar herkenning bij andere kleinkinderen van de holocaust centraal.