Verkleedde je als heks tijdens Halloween? (maar dan wel de feministische variant)

De heks kent namelijk talloze verschijningsvormen en een lange traditie. Maar ook binnen het feminisme heeft de heks een rol gespeeld.

Hoe ontstond het idee voor PISS POOL?

De term ‘heks’ is bekender geworden door de heksenvervolgingen van de zestiende en zeventiende eeuw. Tijdens die periode werden er in Europa zo’n honderdduizend (voornamelijk) vrouwen op gruwelijke wijze vermoord, omdat zij verdacht werden van ‘hekserij’. Vaak ging dat om praktijken zoals het afbreken van zwangerschappen of wanneer vrouwen geneesvrouw waren. Overigens werden de meeste vrouwen opgepakt zonder duidelijke aanleiding.

De term ‘heks’ is al ontzettend oud. Het woord wordt sinds ongeveer de dertiende eeuw gebruikt in het Nederlands en werd toen nog ‘hagetisse’ genoemd. In de negende eeuw kwam het al voor in het Duits als ‘hagazussa’. Beide varianten hebben hun oorsprong in de Proto-Germaanse woorden ‘hacche’ (zich voortplanten) en ‘tysja’ of ‘tös’ (elf of meisje). Later werd ‘hagetisse’ ‘hexe’, en vervolgens verbasterde dat weer tot ‘heks’. Maar naast de schrijfwijze hebben de termen uit de dertiende en zestiende eeuw nog een ander duidelijk verschil: ‘heks’ had in de dertiende eeuw nog geen negatieve connotatie.

De winkel van OPZIJ: losse nummers, abonnementen

Dat lag vooral aan de staat van de samenleving destijds. Er heerste in de Europese samenleving tot ongeveer 1600 een redelijke gendergelijkheid. Vrouwen hadden een vrij gelijke rol in de economie en samenleving als mannen. Dat veranderde na 1600, toen het kostwinnermodel dominanter werd, waardoor de vrouw terug werd gedrongen naar het spreekwoordelijke aanrecht. Niet geheel verrassend veranderde rond die tijd ook de blik op vrouwen. Vrouwen werden gezien als het ‘zwakkere’ geslacht en religieuze geleerden waren het er over eens dat vrouwen vatbaarder zouden zijn voor duivelse invloeden. Vrouwen van wie werd gedacht dat zij zich hadden onderworpen aan de duivel door een pact, werden ‘heksen’ genoemd. En zij waren gevaarlijk.

Duivels of machtig?

In één van de meest invloedrijke boeken achter de heksenvervolgingen, ‘Malleus Maleficarum’ (of: Hamer der heksen), werd beschreven waaraan je heksen zou kunnen herkennen. Zo zouden heksen vaak vrouwen zijn die ongetrouwd zijn, hebzuchtig zijn op seksueel gebied, (medische) kennis hebben, oud en onvruchtbaar zijn, of de reputatie van ruziemakers hebben. Allemaal eigenschappen die in strijd zijn met de ‘ideale’ vrouw.

Wat extra opvallend is, is dat in de tijden van de heksenvervolgingen niet alleen ‘kwade heksen’ werden vervolgd, maar ook juist de zogenaamde ‘goede heksen’. Bijvoorbeeld vrouwen die anderen hielpen met hun kennis of mensen genazen met kruiden. Britse heksenjager William Perkins beschreef expliciet dat de ‘wise woman’ schadelijker was dan de kwade heks. De angst uit die tijd leek dus meer te zitten in het bestaan van vrouwen met macht en kennis, los van hoe ze die macht en kennis gebruikten.

Je zou de periode van de heksenvervolgingen haast kunnen zien als een dwangmatige ‘opvoedcursus’ voor vrouwen. Vrouwen waren lange tijd relatief vrij geweest, maar moesten nu onderdaniger worden aan de man. Ze moesten baren, geen seks hebben voor het huwelijk, onbetaald werk gaan doen en hun kennis opgeven. De heksenvervolgingen waren op een bepaalde manier (indirect) een afschrikmiddel om vrouwen in het gareel te laten lopen.

De gevolgen van de vrouw als heks

De eisen die in zestiende en zeventiende eeuw aan vrouwen werden gesteld om je te classificeren als niet-heks, zijn gedragingen waar vrouwen zich nu ook nog aan (moeten) houden. Vrouwen die de ‘heks’ het meest belichamen door bijvoorbeeld een oudere leeftijd, kinderloosheid, zich uit te spreken of veel macht te hebben, krijgen dan ook nog steeds te maken met afkeuring. Sterker nog, ‘heks’ is nog steeds een scheldwoord dat veel wordt gebruikt tegen vrouwen. Vooral vrouwelijke politici krijgen deze term vaak naar hun hoofd geslingerd. Zo noemde Özcan Akyol politicus Dilan Yesilgöz in 2022 bij Vandaag Inside een ‘harteloze heks’.

Gelukkig is er, zoals altijd, ook een tegenbeweging. Progressieve vrouwen zetten de heks al decennialang in als symbool van verzet. De heks representeert immers alles wat vrouwen niet zouden moeten zijn, en is juist daardoor een krachtige manier om radicaal te breken met vrouwelijke stereotypen. In 1968 was er bijvoorbeeld de beweging W.I.T.C.H. (Women’s International Terrorist Conspiracy from Hell). Deze feministes voerden, vaak gekleed als heksen, actie tegen de consumptiemaatschappij en het patriarchaat. In de jaren 2000 werd de heks-beweging nieuw leven ingeblazen door Silvia Federici, die theoretisch onderbouwde hoe de heksenjachten en ‘disciplinering’ van vrouwen zorgden voor het succes van het kapitalisme.

Ook nu is de heks nog altijd een feministisch icoon. Denk aan #WitchTok, #WitchesofInstagram, of de talloze boeken en lezingen over de magie en kracht van vrouwen. In Roermond wordt de symboliek zelfs verankerd in steen: er komt een Nationaal Heksenmonument, om vrouwen te herdenken, maar ook als herinnering aan hedendaagse vrouwenhaat. Dus: verkleed je je deze Halloween als heks? Laat de wratterige plakneus dan achterwege en verkleed je als een machtige, historische ‘heks’. Het vrouwelijk narratief hebben we namelijk altijd in eigen handen.

Helpt u ons om ons belangrijke werk voort te kunnen zetten? Doneer hier!

Bedrag