Wanneer is lichaamskritiek terecht?

You Rock My World van Michael Jackson klinkt voor de achtste keer uit de telefoonspeaker van het meisje naast mij in de trein. Haar bedrade oortjes zitten niet goed aangesloten en ze kijkt telkens opnieuw dezelfde Instagramvideo. Via de reflectie in het raam spiek ik stiekem mee: Eating like Ariana Grande for 24 hours. Ik zie chiapudding voorbijkomen, fruit, een soort bouillon, tofu met rijst en zoete aardappel, nootjes, avocado-toast, salade en zelfs een chocoladekoekje. Onwillekeurig moet ik denken aan de graatmagere armen van Ariana Grande en de borstkas waarin de contouren van haar botten diepe schaduwen tekenen. Zou zij dit echt allemaal eten op een dag? En belangrijker nog: waarom wil ik dat eigenlijk weten?

Ik herinner me nog een van de eerste momenten waarop ik wenste dat mijn lichaam er anders uitzag. Als kind keek ik vaak naar Barbie en de twaalf dansende prinsessen – een animatiefilm – en was ik jaloers op de smalle taille van Barbie. Niet dat ik te zwaar was, maar de 2D-animatie-Barbie had een taille zo dun als haar nek. En ik heb, nou ja, een ribbenkast.

De winkel van OPZIJ: losse nummers, abonnementen

Gelukkig zijn Barbie’s proporties niet helemaal de norm, maar we zitten er ook niet extreem ver vandaan. Kijk naar Hollywood en er is de afgelopen vijf jaar een duidelijke trend zichtbaar: dun is weer hip. De opleving van de zogenoemde heroin chic-esthetiek uit de jaren negentig – genoemd naar de uitgemergelde lichamen van heroïneverslaafden – viel samen met de comeback van de Y2K-mode. Lage broek-tailles keerden terug en daarmee ook de magere lichamen die ermee geassocieerd werden.

In rap tempo verschenen beroemdheden als Emma Stone, Demi Moore en Cynthia Erivo bijna gehalveerd op de rode loper. Hun wangen waren ingevallen, hun sleutelbeenderen staken uit als scherpe messen en spiermassa en gezond vet hadden plaatsgemaakt voor ballerina-achtige contouren.

Ook Ariana Grande volgde in dat rijtje, maar nog net een tikje radicaler. Op video’s van haar Eternal Sunshine-tour is duidelijk te zien hoe extreem dun ze is. Logischerwijs bleef het online dan ook niet stil. De reacties varieerden van zorgen over haar gezondheid tot verwijten vanwege haar voorbeeldfunctie. Daarop volgde weer een tegenreactie van fans. Zij vinden dat we Grande moeten geloven wanneer ze zegt dat ze gezond is en dat het niet aan buitenstaanders is om te speculeren over iemands gezondheid.

Ik vind het een lastige discussie. Enerzijds lijkt het me belangrijk dat we leren dat het lichaam van vrouwen – en trouwens ook dat van mannen – niet iets is waar iedereen zomaar commentaar op mag leveren. Body shaming heeft enorme schade aangericht in de manier waarop mensen naar zichzelf kijken. Bovendien is een lichaam uiteindelijk eigendom van degene die erin woont.

Tegelijkertijd is een lichaam nooit volledig privé. Je hebt een lichaam, maar je bent voor anderen ook zíchtbaar als lichaam. Zeker wanneer je beroemd bent, draagt dat lichaam onvermijdelijk betekenis. Vaak niet doelbewust, maar omdat miljoenen mensen ernaar kijken, het beoordelen en er soms zelfs hun eigen gedrag op afstemmen.

Ik weet niet of het meisje naast mij in de trein daadwerkelijk geïnteresseerd was in een dieet om op Ariana Grande te lijken. Misschien vond ze het achtergrondmuziekje gewoon leuk. Maar ze wordt wel blootgesteld aan de normalisering van een schoonheidsideaal dat voor veel mensen schadelijk en onhaalbaar is. Als we met z’n allen zo’n trend negeren, verdwijnt die niet. Dan kan ze juist ongestoord verder groeien.

Dus wat te doen? Allereerst lijkt het me verstandig om niet individuele vrouwen aan te vallen, maar de bredere trend te bekritiseren. Beroemdheden proberen vaak net zo goed te voldoen aan het heersende schoonheidsideaal als de rest van ons. Zij zijn niet de architecten van dat systeem, maar eerder de meest zichtbare deelnemers eraan. De beauty-industrie verdient miljarden aan onze lichamelijke onzekerheden. Dáár ligt de werkelijke motor achter dit soort trends.

Daarnaast las ik onlangs in Tot lijf gemaakt van Tatjana Almuli een idee dat me aansprak: lichaamsneutraliteit. Daarbij verschuift de aandacht van hoe een lichaam eruitziet naar wat het doet. Je lichaam als middel om te bewegen, te voelen, te proeven, te ervaren. Niet als een kneedbaar project dat voortdurend geoptimaliseerd moet worden om binnen een steeds veranderende schoonheidsmal te passen.

Dus nee, ik denk niet dat we het lichaam van Ariana Grande eindeloos moeten analyseren. Maar ik denk ook niet dat we moeten doen alsof extreem dun ineens niets meer communiceert. Het probleem zit niet bij één beroemdheid, maar bij een cultuur die vrouwen al decennialang leert dat ze steeds minder moeten zijn om gezien te mogen worden. Daarom is lichaamsneutraliteit eigenlijk het meest krachtige verzet. Je lichaam niet behandelen als een plaatje, maar als een plek waar je leeft. Minder aandacht voor hoe het eruitziet, meer aandacht voor wat het doet en voelt. En mocht je één ding meenemen uit deze column, laat het dan dit zijn: als de wereld tegen je schreeuwt dat je mínder moet worden, vraag je dan af wie daar eigenlijk beter van wordt. Grote kans dat jij het niet bent. En ook niet de persoon die net voor de achtste keer dezelfde Ariana Grande-video zit te kijken.

Klik hier om het laatste nummer van Opzij te bestellen: ‘Ik ben geen man!’