De grap die altijd werkt: vrouwen afkraken

Door: Luuke Raaijmakers

We gaan een quiz doen. Onlangs werd in een Nederlandse talkshow de volgende uitspraak gedaan: ‘Bijna geen vrouwen hebben humor.’ Van welke tafelgast kwam die opmerking? Ik geef je vijf seconden. Heb je iemand in gedachten? Ik vermoed dat je meteen dacht aan Johan Derksen, Wilfred Genee of René van der Gijp. Dan krijg je een half puntje: de talkshow had je goed. Maar de uitspraak kwam niet van een van hen. Ze werd gedaan door een vrouw: Shelly Sterk.

In een podcast met Wilfred Genee vertelde Shelly dat ze zich ergert aan vrouwen die ‘grappig proberen te doen’. Daar haakten de mannen bij Vandaag Inside natuurlijk gretig op in. Ze kenden geen enkele grappige vrouwelijke cabaretier, en ook met al hun ex-huwelijkspartners viel niet te lachen. Shelly beaamt dit: ‘mannen komen in de basis sneller grappig uit de hoek dan vrouwen’.

Laat ik eerst beginnen met de feiten. Grappig genoeg (vind ík dan, als humorloze vrouw) bestaat er serieus wetenschappelijk onderzoek naar de vraag welke sekse grappiger is. Een veelbesproken studie uit 2012 liet deelnemers grappige onderschriften bij cartoons beoordelen. Sommige waren geschreven door mannen, andere door vrouwen. Mannen scoorden gemiddeld iets hoger. Maar het interessantste resultaat zat ergens anders. Mensen herinnerden zich achteraf veel vaker dat de grappigste onderschriften door mannen waren geschreven — zelfs wanneer dat feitelijk niet zo was. We blijken humor dus sneller met mannen te associëren dan met vrouwen.

Dat is niet zo vreemd. Humor is sociologisch gezien namelijk veel meer dan alleen een leuke eigenschap; het is ook een vorm van status. Wie de grap maakt, bepaalt namelijk ook de norm. Je bent niet degene over wie wordt gelachen, maar degene die bepaalt waaróm er wordt gelachen. En die positie levert sociale status op. Onderzoek naar humor op de werkvloer laat zien dat geslaagde humor iemands status kan verhogen omdat het zelfvertrouwen en competentie suggereert. Maar mislukte humor is riskant en kan status juist verlagen. Dat risico is niet genderneutraal: vrouwen worden sneller afgestraft wanneer ze gedrag vertonen dat botst met verwachtingen van warmte, bescheidenheid of vriendelijkheid. Ook romantische scripts spelen mee. Evolutionair-psychologisch onderzoek suggereert dat mannen vaker worden beloond voor humorproductie, terwijl vrouwen vaker worden beloond voor humorwaardering: hij maakt de grap, zij lacht. In partnerkeuzeonderzoek geven mannen relatief vaak aan dat ze een vrouw willen die om hun grappen lacht, terwijl vrouwen vaker humorproductie bij mannen waarderen.

Dat laatste is een mechanisme dat ik vaak terugzie, vooral wanneer vrouwen zich bevinden in sterk door mannen gedomineerde omgevingen waar seksistische opvattingen normaal zijn. Je wilt erbij horen, maar bent vanwege je vrouw-zijn bij voorbaat al de uitzondering. Binnen zo’n omgeving zijn er een aantal beperkte opties. De eerste: in de aanval gaan wanneer er negatieve opmerkingen worden gemaakt over ‘jouw groep’ (vrouwen). Dat is moedig en moreel vaak het juiste om te doen, maar je krijgt er weinig waardering voor. Bij een talkshow-uitzending komt daar bij dat je ook nog anticipeert op haatreacties die er mogelijk volgen. Dan is er de tweede optie: meelachen. Dat is de veiligste en meest populaire keuze. Je krijgt geen gezeik over je heen en je wordt gewaardeerd omdat je voldoet aan het stereotypische vrouwelijke script. Maar dan hebben we nog de derde optie: je negatief uitlaten over vrouwen, om zelf waardering te krijgen. Jij bent dan namelijk de uitzondering; alle vrouwen zijn lager in status behálve jijzelf.

Online wordt deze strategie ook wel de ‘pick me girl’ genoemd. Je doet je voor als ‘anders dan andere vrouwen’ om mannelijke waardering te krijgen. Een zeer effectieve strategie, maar wel een pijnlijke. Want waardering krijg je alleen zolang je duidelijk maakt dat jij niet bent zoals ‘de andere vrouwen’. Dit is, bewust of onbewust, ook wat Shelly deed bij Vandaag Inside. Door alle vrouwen te bestempelen als humorloos, komt zijzelf goed uit de verf bij de mannen. Dat dit goed werkt, is ook te zien in de reacties onder het fragment op YouTube: ‘Dit soort vrouwen zijn zeldzaam tegenwoordig’, ‘Shelly oogt als een droomvrouw’, ‘Prachtige vrouw! Neemt zichzelf ook niet al te serieus, zoals het hoort!’.

Deze strategie komt overigens niet alleen voor bij Vandaag Inside. Je ziet haar overal waar één groep duidelijk de norm bepaalt. Minderheden proberen vaak te laten zien dat zij ‘niet zijn zoals de rest’. Niet omdat ze hun eigen groep per se afwijzen, maar omdat aansluiting bij de meerderheid sociale veiligheid oplevert.

Het enige probleem: alleen Shelly wint hierbij. Om zelf een treetje hoger op de ladder te komen, gebruikt ze andere vrouwen als sporten om omhoog te klimmen. Natuurlijk snap ik dat. Ik kan me voorstellen dat je nerveus bent aan een tafel als Vandaag Inside. Dat je aansluiting zoekt. Dat je wilt laten zien dat jij niet zo’n ‘zeurende feminist’ bent. Toch denk ik dat het ondanks die factoren scherp te blijven op wat voor gedachtegoed je, bewust of onbewust, de wereld in slingert. En ook of je er zelf daadwerkelijk bij gebaat bent. Het lijkt me goed om meer stil te zijn bij de vraag waarom onze cultuur vrouwen nog steeds beloont wanneer zij andere vrouwen naar beneden halen. Want het is duidelijk dat vrouwen wel grappig zijn, maar vaker de grap zíjn dan de grap mogen maken. Blijkbaar is dat nog altijd de veiligste manier om applaus te krijgen.

Dit gesprek heeft mij in ieder geval één ding geleerd. Er blijkt toch gender-overstijgende universele humor te zijn, waar iedereen aan tafel om kan lachen: vrouwen.

Klik hier om het laatste nummer van Opzij te bestellen: ‘Ik ben geen man!’