Hoe ga je om met iemand uit je omgeving die grensoverschrijdend gedrag vertoont?
Door: Luuke Raaijmakers
Laatst ging ik voor het eerst in mijn eentje naar de bioscoop, naar The Good Sister. Met een drankje en een zakje popcorn zat ik ontspannen klaar in een vrijwel lege zaal. Anderhalf uur later stond ik buiten met een onbestemd gevoel en een vol hoofd. Het was een fantastische film, daar lag het niet aan. In de Duitstalige psychologische thriller volgen we Rose, die bij haar broer Sam blijft slapen nadat haar relatie uit is gegaan. Die nacht komt er een meisje bij Sam over de vloer met wie hij seks heeft. Maar: die seks blijkt later (waarschijnlijk) niet consensueel te zijn geweest. Sam wordt verdacht van verkrachting en Rose wordt gevraagd tegen haar broer te getuigen, omdat ze zich in de kamer ernaast bevond toen het gebeurde. De film draait volledig om het morele dilemma van Rose: moet ze de onschuld van haar broer geloven of de verklaring van het slachtoffer?
Een halfjaarabonnement op OPZIJ (€ 41,50) met als cadeau het boek Wegwijzer voor nabestaanden van Marieke Henselmans
€ 41,50€ 41,50Opties selecteren Dit product heeft meerdere variaties. Deze optie kan gekozen worden op de productpagina
Een jaarabonnement op OPZIJ (€ 81,50) met als cadeau TWEE boeken van Hedy d’Ancona
€ 81,50€ 81,50Opties selecteren Dit product heeft meerdere variaties. Deze optie kan gekozen worden op de productpagina
Zoals je kunt verwachten roept dat allerlei verwarrende gevoelens op bij de hoofdpersoon. En ook bij mij. Zelf heb ik nog nooit meegemaakt dat ik zeker weet dat iemand in mijn familie- of vriendenkring zich schuldig heeft gemaakt aan seksueel grensoverschrijdend gedrag. Maar statistisch gezien is die kans behoorlijk groot. Ongeveer de helft van de vrouwen krijgt ooit te maken met seksueel grensoverschrijdend gedrag en ongeveer één op de vijf maakt ernstig seksueel geweld mee. Dat betekent automatisch dat daders geen zeldzame monsters zijn die ergens ver weg leven. Het zijn collega’s, vrienden, ex-partners, broers, buurmannen en studiegenoten. Mensen die voor iemand anders misschien juist ontzettend lief zijn.
Psychologen noemen dit wel de halo bias: als we iemand aardig, grappig of zorgzaam vinden, schrijven we die persoon automatisch ook allerlei andere positieve eigenschappen toe. Andersom werkt het net zo. Zodra iemand een ernstige misstap begaat, willen we diegene het liefst volledig reduceren tot die daad. Ons brein houdt van overzichtelijke categorieën. Goed. Fout. Held. Schurk. Maar mensen zijn zelden zo overzichtelijk.
Het effect van die bias zie je voortdurend terug in de media. Neem de partners van bekende mannen die zijn veroordeeld voor zedendelicten of ernstig grensoverschrijdend gedrag. Regelmatig klinkt de vraag waarom zij ondanks alles “gewoon blijven”. Alsof daar maar twee smaken bestaan: óf je bent een slecht mens omdat je blijft, óf een goed mens omdat je vertrekt. Maar relaties werken niet als een morele meerkeuzetoets. De vrouw van zo’n man kent immers niet alleen de dader uit het nieuws. Zij kent ook degene die haar door moeilijke periodes hielp, die de kinderen naar school bracht, die haar liet lachen tijdens vakanties en die haar misschien jarenlang liefdevol behandelde. Dat praat haar beslissing niet automatisch goed, maar wel begrijpelijker dan de buitenwereld soms wil erkennen.
Tegelijkertijd schuilt daar ook een gevaar in. Juist omdat we iemand persoonlijk kennen, zijn we uitzonderlijk goed in het verzinnen van ‘verklaringen’. Misschien was het een misverstand? Misschien loog het slachtoffer? Misschien was hij dronken? Misschien is hij diep van binnen toch een goed mens? Sociaal psychologisch onderzoek laat zien dat mensen veel gemakkelijker excuses bedenken voor norm-overschrijdend gedrag wanneer de dader tot hun eigen groep behoort. We beschermen onbewust onze familie, vrienden of politieke achterban, omdat hun gedrag óók iets zegt over onszelf. Als mijn broer een verkrachter blijkt, wat zegt dat dan over mijn oordeel? Over mijn jeugd? Over onze familie? Over mij?
Dat mechanisme zagen we ook terug tijdens de #MeToo-beweging. Rond beschuldigingen aan bekende mannen ontstonden vrijwel altijd twee kampen: mensen die het slachtoffer volledig geloofden en mensen die de beschuldigde fanatiek verdedigden. Opvallend genoeg draaide de discussie vaak al snel niet meer om wat er precies was gebeurd, maar om wie iemand was. “Zo ken ik hem helemaal niet.” Alsof dat een argument is.
Het dilemma dat The Good Sister ons probeert te leren is misschien ook wel meteen één van de meest ingewikkelde dingen aan het leven in algemene zin: alles is duaal. Iemand kan tegelijkertijd liefdevol én schadelijk kan zijn. Een goede vader kan een slechte partner kan zijn. Een fijne collega kan een grensoverschrijdende date zijn. En dat iemand die jou nooit pijn heeft gedaan, dat bij een ander wel degelijk kan hebben gedaan.
Mocht ik een vriendin van Rose uit The Good Sister zijn, dan zou ik denk dit advies geven: Ik denk niet dat je mensen volledig kunt reduceren tot hun slechtste daad. Mensen zijn ingewikkelder dan dat. Maar ik denk óók niet dat liefde, loyaliteit of gedeelde geschiedenis een vrijbrief mogen zijn om weg te kijken. Juist omdat de meeste daders geen monsters zijn, maar gewone mensen, zullen de meeste morele dilemma’s zich niet afspelen in rechtbanken of talkshows. Ze spelen zich af aan de keukentafel, op verjaardagen en in familieapps.
Toch denken namelijk allemaal stiekem dat we zouden weten wat we zouden doen als iemand dichtbij ons over een grens ging. Totdat die persoon ineens iemand blijkt te zijn van wie je houdt.