Waarom vinden we het zo heerlijk als iemand vreemdgaat?

Door: Luuke Raaijmakers

Er zijn een paar gebeurtenissen die mensen sneller achter hun telefoon krijgen dan een WK-finale. Een BN’er die wordt gearresteerd. Een influencer die een excuses-video plaatst met de woorden “Ik hoop de ruimte te krijgen dit te verwerken”. En natuurlijk: iemand die vreemdgaat.

Een CEO wordt tijdens een Coldplay-concert vol in beeld gebracht terwijl hij nét iets te innig staat te knuffelen met een vrouw die niet zijn echtgenote blijkt te zijn. Binnen een paar uur kent de halve wereld zijn naam, zijn functie en vermoedelijk ook zijn favoriete ontbijtgranen. In Bondgenoten hoeft Diederik slechts iets te lang naast de verkeerde vrouw te zitten en sociale media veranderen in een digitaal dorpsplein waar duizenden mensen tegelijkertijd “Aan de schandpaal!” roepen. En toen Anouk openlijk vertelde over ontrouw binnen haar relaties, werd niet alleen haar liefdesleven besproken, maar vooral haar karakter. Blijkbaar zegt één affaire tegenwoordig alles over wie iemand als mens is.

De winkel van OPZIJ: losse nummers, abonnementen

Vreemdgaan is misschien wel de laatste zonde waarover nog bijna universele overeenstemming bestaat. Links, rechts, conservatief, progressief, religieus of atheïstisch: vrijwel iedereen veroordeelt het. Uit een Gallup-peiling blijkt zelfs dat overspel door mensen moreel sterker wordt afgekeurd dan onderwerpen als polygamie, gokken of zelfs menselijk klonen. Dat is ergens ook logisch. Vreemdgaan is een vorm van bedrog. Je schendt een afspraak die je met iemand hebt gemaakt. Dat doet pijn.

Maar wat mij fascineert, is iets anders. Niet waarom mensen vreemdgaan, maar waarom wij er zó graag naar kijken. Want de meeste (lees: vrijwel alle) affaires gaan ons helemaal niets aan.

Toch gedragen we ons alsof we persoonlijk zijn bedrogen. Alsof de vreemdganger niet alleen zijn partner, maar ook óns vertrouwen heeft geschaad. Onder iedere juice-post verschijnen dezelfde reacties. “Ik wist wel dat hij niet deugde.” “Ontmaskerd.” “Hopelijk raakt hij alles kwijt.” Bijna alsof het publiek de derde partij in de relatie was.

Hoewel dat bizar is, is het wel te verklaren. We kennen deze mensen namelijk niet, maar ze voelen vaak wel alsof we ze kennen. Psychologen noemen dat een parasociale relatie: een eenzijdige band met een bekend persoon. We volgen hun podcasts, zien hun vakantiefoto’s, luisteren naar interviews waarin ze vertellen hoe gelukkig ze zijn. Langzaam ontstaat het gevoel dat we een inkijkje krijgen in hun echte leven. Wanneer vervolgens blijkt dat die zorgvuldig opgebouwde versie van henzelf in ons hoofd niet klopt, voelt dat bijna als een klap in je gezicht.

Dat verklaart ook waarom vreemdgaan van sommige beroemdheden harder aankomt dan van anderen. Een rockster die zich jarenlang als losbandige vrouwenverslinder presenteert? Niemand kijkt ervan op. Maar iemand die zijn hele imago bouwt rondom de ideale echtgenoot, de feministische bondgenoot of de perfecte familieman? Die valt des te harder van zijn voetstuk. Niet alleen omdat hij vreemdging, maar omdat hij een verhaal verkocht dat achteraf niet bleek te kloppen.

Daarnaast speelt er nog iets anders. Vreemdgaan raakt aan een collectieve angst, zeker onder vrouwen. Niet zozeer de angst dat een partner verliefd wordt op een ander, maar de angst vervangbaar te zijn. Dat je jaren samen kunt zijn, kinderen kunt krijgen, alles kunt opbouwen en tóch ingeruild kunt worden voor iemand die jonger, nieuwer of spannender lijkt. Iedere bekende affaire lijkt dat gevoel opnieuw te bevestigen. “Zie je wel,” denken we onbewust, “zelfs Beyoncé werd bedrogen.”

Maar daar schuilt ook een gevaar in. Want zodra we iedere affaire behandelen als bewijs voor hoe mannen of vrouwen “nu eenmaal zijn”, verdwijnen alle nuances. Dan wordt vreemdgaan geen gedrag meer, maar een identiteit. Je bent geen mens die vreemdging; je bent een vreemdganger. Een slechterik. Een rode vlag op twee benen.

Relatietherapeut Esther Perel waarschuwt al jaren voor die zwart-witbenadering. Zij spreekt dagelijks stellen waarbij overspel het einde van een relatie betekent, maar ook stellen die er juist sterker uit komen. Dat maakt vreemdgaan niet minder pijnlijk of minder verkeerd. Wel laat het zien dat de redenen erachter veel complexer zijn dan sociale media ons doen geloven. Mensen gaan vreemd uit eenzaamheid, uit angst, uit zelfdestructie, uit behoefte aan bevestiging, tijdens een identiteitscrisis, soms zelfs terwijl ze nog steeds van hun partner houden. Geen van die redenen is een vrijbrief. Maar ze maken iemand ook niet automatisch tot een monster.

Dat zwart-wit denken verdrijft ook een ingewikkelde realisatie. Want als goede mensen óók slechte keuzes kunnen maken, verdwijnt het veilige onderscheid tussen “wij” en “zij”. Dan moeten we accepteren dat menselijk gedrag rommelig is. Dat liefde ingewikkeld is. Dat relaties niet altijd in één Instagram-post of juicebericht zijn samen te vatten.

Dus maken we het liever overzichtelijk. Held. Schurk. Slachtoffer. Dader. Het internet houdt van duidelijke categorieën. Uiteindelijk is dat ook de kern van de aantrekkingskracht van zo’n vreemdgaanschandaal. Niet dat iemand zijn partner heeft bedrogen, maar dat wij heel even mogen geloven dat de wereld toch nog eenvoudig is. Dat slechte mensen slechte dingen doen en goede mensen niet.

Alleen werkt het echte leven zelden zo netjes. Gelukkig maar. Want als iedere misstap iemand voorgoed definieert, blijft er uiteindelijk niemand meer over die nog recht heeft op een tweede kans.